2 De regione Trivii et Vie Late
Secunda regio est Trivii et Vie Late. Trivium dicitur a triumviris [178] in ea regione primum creatis ad supplicia exequenda et erat nomen dignitatis vel [179] offitii, secundum Valerium .V. c. V § sed nescio, ibi: proscriptus a triumviris (Val. Max. 5, 7, 3), et cetera; et eiusdem libro [180] VI c. I § Gaius Fescenninus triumvir Capitolinus [181] (Val. Max. 6, 1, 10), et dic ut ibi plene notatur de iustitia triumvirorum [182], et c. VII § supplicia [183] (Val. Max. 6, 7, 3).
2, 2 Concordat [184] Livius .I. Ab urbe condita c. XVII, ibi: Tum Oratius (Liv. 1, 26, 8), raptus ad supplicium propter sororis sue necem. Ne Tullus Romanorum rex videretur auctor tante tristis severitatis, iuxit advocari populi Romani vulgum, ne tam ingrato iudicio (Liv. 1, 26, 5) Horatius deperiret severitate triumvirum quorum precibus ipse cessit, secundum Livium .VIII. Ab urbe condita c. XXII § iteratur deinde contentio (Liv. 8, 33, 5), ibi: cui scilicet populo rex Romanus Tullus Hostilius cessit precibus (Liv 8, 33, 8) atque donatur [ac] tribunicie potestati (Liv. 8, 35, 5) ut notatur ibidem in § stupentes tribunos [185]
2, 3 Concordat Digestorum De origine iuris l. II § eodem tempore constituti cum triumviri capitales qui carceris custodiam haberent, ut cum [186] animadverti oporteret interventione [187] eorum ‹fieret›, et cetera (Dig. 1, 2, 2, 30); et Digestorum De origine iuris l. II § hiis temporibus [quod] cum plebs, scilicet Romana, a patribus secessisset anno fere decimo septimo post reges exactor, tribunos sibi in monte sacro, id est Aventino, creavit, qui essent magistratus plebei. Dicti tribuni, quia tunc in tres partes populus divisus erat et ex singulis partibus singuli creabantur, vel quia tribuum [188] suffragio plebis creabantur (Dig. 1, 2, 2, 20).
2, 4 Rursus eadem lege cavetur III § in initio civitatis huius consta reges omnem potestatem habuisse; hiisdem temporibus et tribunos celerum, id est militum, fuisse constat. Hii autem erant qui equitibus preerant et veluti secundum locum a regibus obtinebant; in quo numen fuit Iunius Brutus qui auctor fuit reges eiciendi (Dig. 1, 2, 2, 14-15). Concordat Livius .I. Ab urbe condita c. ultimo § Conclamat [189] vir paterque, scilicet Lucretie. Brutus illis occupatis luctu cultrum ex vulnere Lucretie extractum (Liv. 1, 58, 12 – 59, 1), et cetera;
2, 5 [qui Brutus,] exactis, id est expulsis, regibus lege tribunitia omnes leges exoleverunt, ut notatur e. l. § exactis exinde regibus (Dig. 1, 2, 2, 3); deinde cum [plebs] post aliquos annos XII tabule late essent et plebs cum patribus contenderet [190] et vellet ex suo quoque corpore consules creare et patres recusarent, factum est ut tribuni quidem [191] crearentur, partim ex plebe, partim ex patribus consulari potestate hiique constituti sunt vario numero; interdum enim XX fuerunt et interdum plures, numquam [192] pautiores tribus [193] (Dig. 1, 2, 2, 25). Et sic tribunitia potestas est maior dictatura - ibi: certe unus plus quam tua dictatura potest et pollet (Liv. 8, 33, 8) [194].
2, 6 Et propterea huiusmodi regio habet pro signo tres gladios sive enses in campo rubeo sitos ad supplicia exequenda per lictores eorum, dictos quasi legis ictus [195], ad quorum offitium spectat ferire quem lex iudicat feriendum [196].
2, 7 Vel aliter dici potest quod huiusmodi regio ideo dicitur Trivii, quia in ea regione creati fuerunt primo tres tribuni qui plebi Romane iura tribuerent atque opem, qui magistratus plebis Romane dicebantur, secundum Ysidorum (Isid. orig. 9, 4, 18), habentes nichilominus tres lictores ad iustitiam exequendam, unde antiquitus offitialis cuius manu iudex punit nocentes, cum reo gladius immineret, dicebat dampnato: “Obtempera mandato legis”, ut ex hac verborum mansuetudine dolorem iustitie mitigaret.
2, 8 Et ista est ratio quare homines huiusmodi regionis pro signo regionis eiusdem deferunt in ipsorum vexillo signum trium ensium coloris albi in campo rubeo, crudelitatis prenuntio sanguine rutilante [197].
2, 9 Vie Late regio ideo nominatur ab effectu rei, quia ampla itinera continet atque lata, sicut exitus acta probat [198], et ideo dicitur Via Lata.
